
Tesisat rehberi · Sanal Tesisat teknik ekibi
Santrifüj pompa, dönen bir çarkın merkezkaç kuvvetiyle sıvıyı dışa savurup gövdesinde bu hızı basınca çeviren pompadır. Tesisatta gördüğünüz pompaların büyük çoğunluğu bu ailedendir: kombinin içindeki sirkülasyon pompası da, kuyudaki dalgıç pompa da, hidroforun pompası da aynı prensiple çalışır. Farkları çarkın biçiminde, kademe sayısında ve gövde tasarımındadır; doğru seçim de bu farkları bilmekle başlar. Bu rehberde santrifüj pompanın nasıl çalıştığını, uçtan emişli, çok kademeli, periferik ve jet tiplerinin nerede ayrıldığını, pompa eğrisinin nasıl okunduğunu ve kavitasyonun nasıl önlendiğini hareketli şemalarla anlatıyoruz.
Kısaca özet
- Santrifüj pompa basıncı hızdan üretir. Çark suya hız verir, salyangoz gövde veya difüzör bu hızı basınca çevirir. Devir düşerse basınç devrin karesiyle düşer; kademe eklenirse basınç toplanır.
- Tipler görevle ayrılır: uçtan emişli tek kademeli çok debi–az basınç, dikey çok kademeli az debi–çok basınç, periferik çok küçük debi–yüksek basınç, jet ve kendinden emişli tipler ise depo altından emiş için.
- Pompa etiketle değil eğriyle seçilir. Tesisatın istediği debi ve basma yüksekliği eğri üzerinde işaretlenir; nokta en verimli bölgeye (BEP) yakın olmalıdır. Eğrinin uçlarında çalışan pompa titrer, ısınır ve erken bozulur.
- Kavitasyon emiş tarafının hastalığıdır: dar emme hattı, fazla emme yüksekliği, sıcak su. Sesi çakıl sesidir, sonucu çarkın oyulmasıdır.
İçindekiler
- Santrifüj pompa nedir?
- Nasıl çalışır? Çark, salyangoz ve difüzör
- Çeşitleri: uçtan emişli, kademeli, periferik, jet
- Pompa eğrisi nasıl okunur?
- Kavitasyon ve NPSH: emiş tarafı neden kritik?
- Doğru pompa nasıl seçilir?
- Montaj ve emme hattı kuralları
- Ses, titreşim, düşen debi: arıza teşhisi
- Sık sorulan sorular
Santrifüj pompa nedir?
Santrifüj pompa, motorun döndürdüğü kanatlı bir çarkla sıvıya hız kazandıran ve bu hızı gövdesinde basınca dönüştüren dinamik pompadır. Pistonlu veya dişli pompalar gibi sıvıyı hacim hacim iterek değil, sürekli bir akışla çalışır; bu yüzden titreşimsizdir, yapısı basittir ve büyük debilerde ekonomiktir. Karşılığında viskoz sıvılarda ve çok yüksek basınçlarda verimi düşer, kendi kendine hava atamaz ve çalışmaya başlaması için gövdesinin suyla dolu olması gerekir.
Tesisatta karşılaşılan pompaların neredeyse tamamı bu ailedendir. Sirkülasyon pompası kapalı devre için küçültülmüş bir santrifüj pompadır; dalgıç pompa suyun içine indirilmiş çok kademeli bir santrifüj pompadır; hidrofor ise bir santrifüj pompanın etrafına kurulmuş kontrol düzenidir. Bu yazı ailenin ortak fiziğini ve tipler arasındaki farkı anlatır.
Nasıl çalışır? Çark, salyangoz ve difüzör
Su, çarkın merkezindeki göze düşük hızla girer. Dönen kanatlar suyu merkezden dışa doğru sürükler; kanat ucunda su, çevre hızına yakın bir hızla çarkı terk eder. Bu noktada su hızlıdır ama henüz basınçlı değildir. Çarkı saran salyangoz biçimli gövde giderek genişleyen bir kesite sahiptir; genişleyen kesitte hız düşer ve enerjinin korunumu gereği basınç yükselir. Çok kademeli pompalarda salyangozun yerini sabit kanatlı difüzör alır ve su basıncı artmış olarak bir üstteki çarka geçer.
Şema 1. Basınç çarkta değil, gövdede oluşur. Çap büyürse veya devir artarsa kanat ucu hızı artar ve basınç kareyle büyür; aynı çarkın yarım devirde ürettiği basınç dörtte birdir.
Dört ana parça ve arızada ilk bakılacak yer
Çark: kapalı (iki disk arasında kanatlar, temiz su), yarı açık veya açık (katı parçacıklı sıvı). Gövde: salyangoz veya difüzörlü. Salmastra: mil ile gövde arasını kapatır; yumuşak salmastra hafif damlatır, mekanik salmastra damlatmaz ve kuru çalışmaya dayanmaz. Rulman ve mil: titreşim ve uğultu buradan gelir. Pompa damlatıyorsa salmastra, uğulduyorsa rulman, debi düştüyse çark bakılır.
Çeşitleri: uçtan emişli, kademeli, periferik, jet
Tesisatçının önüne çıkan santrifüj pompa tipleri debi–basınç karakteriyle ve emiş biçimiyle ayrılır. Aynı motor gücünde biri çok su az basınç, diğeri az su çok basınç üretir; biri depodan kendi kendine emer, diğeri gövdesi doldurulmadan asla çalışmaz.
Uçtan emişli tek kademeli
Klasik salyangozlu pompa. Yüksek debi, orta basınç; sulama, transfer, soğutma devreleri, yangın pompaları. Monoblok (motorla tek gövde) veya kaplinli olur.
Dikey / yatay çok kademeli
Üst üste çark ve difüzörler; her kademe basıncı toplar. Hidrofor, yüksek bina basınçlandırma, ters ozmoz besleme. Dikey milli kademeli pompalar
Periferik (yıldız çarklı)
Çok küçük debi, tek çarkla şaşırtıcı basınç. Ev tipi hidrofor ve küçük basınçlandırma. Katı parçacığa ve kuru çalışmaya duyarlıdır. Periferik pompalar
Jet / kendinden emişli
Gövdedeki ejektör suyun bir kısmını emişe geri gönderir; su seviyesi pompanın altındayken bile 7–8 m'ye kadar emer. Depo ve sığ kuyu uygulamaları. Jet pompalar
Şema 2. Eğrinin dik olması debi değişiminde basıncın çok değiştiğini gösterir; yatay eğri debi değişimine kayıtsızdır. Sabit basınç isteyen tesisatta dik eğrili, sabit debi isteyen tesisatta yatık eğrili pompa aranır.
| Tip | Debi / basınç karakteri | Emiş | Tipik kullanım | Zaafı |
|---|---|---|---|---|
| Uçtan emişli tek kademeli | Yüksek debi, 10–60 mSS | Gövde dolu olmalı; pozitif emiş ister | Sulama, transfer, chiller devresi, yangın | Kendi kendine emmez |
| Dikey çok kademeli | Orta debi, 30–200+ mSS | Pozitif emiş veya dip klapeli hat | Hidrofor paketi, yüksek bina, arıtma | Kuru çalışmaya çok duyarlı |
| Yatay çok kademeli | Orta debi, yüksek basınç | Genellikle pozitif emiş | Küçük hidrofor, bahçe basınçlandırma | Yer kaplar |
| Periferik | Çok düşük debi, yüksek basınç | Dip klapeyle sığ emiş | Ev hidroforu, tek daire | Kum ve kireç çarkı kilitler |
| Jet / kendinden emişli | Düşük–orta debi, orta basınç | 7–8 m'ye kadar kendi emer | Depo altından besleme, sığ kuyu | Verimi düşüktür; ejektör tıkanır |
| Dalgıç (çok kademeli) | Orta debi, çok yüksek basınç | Suyun içinde; emiş sorunu yok | Sondaj kuyusu | Susuz kalınca yanar |
Pompa eğrisi nasıl okunur?
Pompa etiketinde yazan "azami 40 mSS, azami 6 m³/h" değerleri aynı anda elde edilemez: azami basınç sıfır debide, azami debi sıfır basınçtadır. Pompanın gerçekte ne verdiği Q–H eğrisinden okunur. Eğri, debi arttıkça basma yüksekliğinin düştüğünü gösterir; tesisatın istediği debi ve basınç bu eğri üzerinde bir noktaya karşılık gelir ve o nokta pompanın çalışma noktasıdır.
Eğrinin altında ikinci bir eğri daha vardır: verim. Verim tek bir debide tepe yapar; bu noktaya BEP (en iyi verim noktası) denir. Çalışma noktası BEP'in %70–120 debi aralığında kalırsa pompa sessiz ve dengeli çalışır. Eğrinin sol ucunda (kısılmış vana, düşük debi) su gövde içinde ısınır ve radyal yük rulmanı zorlar; sağ ucunda (aşırı debi) motor aşırı yüklenir ve kavitasyon başlar.
Şema 3. Aynı basıncı veren iki pompadan, çalışma noktanız hangisinin BEP'ine daha yakınsa o doğru pompadır. Katalogdaki "azami" değerlere göre seçilen pompa neredeyse her zaman sağ uçta çalışır.
Afinite kuralları: devir değişince ne olur?
Debi devirle doğru orantılı, basınç devrin karesiyle, güç devrin küpüyle değişir. Devri %20 düşüren bir frekans konvertörü debiyi %20, basıncı %36, elektrik tüketimini %49 azaltır. Frekans kontrollü pompaların tasarrufu bu kuraldan gelir; aynı kural yüksek devirli küçük pompanın neden gürültülü olduğunu da açıklar.
Kavitasyon ve NPSH: emiş tarafı neden kritik?
Santrifüj pompa suyu emmez, önündeki basınç suyu çarka iter. Emiş ağzındaki basınç suyun o sıcaklıktaki buharlaşma basıncının altına inerse su çarkın girişinde kaynar; oluşan buhar kabarcıkları çarkın yüksek basınçlı bölgesine taşınınca aniden çöker. Her çöküş çark yüzeyine minik bir çekiç darbesi indirir. Buna kavitasyon denir: sesi çakıl taşı dolaşıyormuş gibidir, sonucu çarkın oyulması ve debinin kalıcı düşmesidir.
Şema 4. Kavitasyon basma tarafında değil, emiş tarafında çözülür: emme hattını büyütmek, pompayı suya yaklaştırmak, filtreyi temizlemek. Basma vanasını kısmak sesi azaltabilir ama sebebi ortadan kaldırmaz.
NPSH: pompanın istediği, tesisatın verdiği
Üretici her pompa için debiye bağlı bir NPSHr (gereken) değeri verir. Tesisatın emiş ağzında sağladığı NPSHa (mevcut) değeri bundan en az 0,5–1 m fazla olmalıdır. NPSHa, atmosfer basıncından emme yüksekliği, emme hattı kaybı ve suyun buhar basıncı düşülerek bulunur; 60 °C su ile 20 °C su arasında yaklaşık 2 m fark vardır. Sıcak su pompalayan tesisatta emme yüksekliği bu yüzden neredeyse sıfır olmalı, pompa depo seviyesinin altına konmalıdır.
Doğru pompa nasıl seçilir?
Seçim beş sorudan geçer: ne kadar su (debi), ne kadar basınç (basma yüksekliği), su nereden geliyor (emiş koşulu), suyun içinde ne var (akışkan) ve nasıl kumanda edilecek (sabit devir, şalter, frekans). İlk ikisi eğri üzerinde çalışma noktasını belirler; üçüncüsü tipin kendinden emişli olup olmayacağına, dördüncüsü çark tipi ve gövde malzemesine, beşincisi motor ve panoya karar verir.
| Akışkan | Çark | Gövde / çark malzemesi | Not |
|---|---|---|---|
| Temiz soğuk su | Kapalı | Döküm gövde, noryl veya pirinç çark | En verimli kombinasyon |
| Sıcak su (ısıtma, boyler) | Kapalı | Döküm, mekanik salmastra sıcak suya uygun | NPSH payı büyütülür |
| İçme suyu | Kapalı | Paslanmaz çelik gövde ve çark | Hijyen ve korozyon |
| Kumlu, tortulu su | Yarı açık veya açık | Sfero, paslanmaz; aşınma payı | Emişte pislik tutucu şart |
| Deniz suyu, kimyasal | Kapalı | Bronz, dubleks paslanmaz, plastik | Malzeme uyumluluk tablosuyla seçilir |
Uygulamanıza göre pompa tipi
Ne yapmak istediğinizi seçin; uygun santrifüj pompa tipini, eğri karakterini ve dikkat noktasını görün.
- Depo pompadan yüksekteyse kendinden emiş gerekmez; sıradan çok kademeli pompa daha verimli olur.
- Periferik pompa kumlu ve kireçli suda kilitlenir; suyunuz sertse jet veya kademeli tip seçin.
- Çıkışa genleşme tankı ve şalter eklenerek hidrofor kurulur; ayrıntı hidrofor rehberinde.
- Kaynağı kanal veya gölet ise açık çarklı model ve emişte kaba filtre şarttır.
- Damlama sulamada basınç düşürücü ve ince filtre gerekir; yüksek basınç damlatıcıları patlatır.
- Uzun ana hatta boru çapını büyütmek pompayı küçültür; kaybı boruda değil pompada ödemeyin.
- Debi eş zamanlılık katsayısıyla, basınç en üst kata göre hesaplanır; hidrofor rehberi örnekli hesabı verir.
- Kuru çalışma koruması olmadan devreye alınmaz; kademeli pompa susuz saniyeler içinde hasar görür.
- Alt katlarda basınç sınırlaması (basınç düşürücü) gerekebilir.
- Havuz suyunda klor ve tuz varsa paslanmaz veya plastik çarklı model seçin.
- Her çalıştırmada gövdeyi suyla doldurmak istemiyorsanız kendinden emişli tip alın; sıradan monoblok hava atamaz.
- Çıkışta çekvalf, emişte filtre standart donanımdır.
- Yangın pompası seçimi, jokey pompa ve dizel yedek dahil, yetkili projeci ve yangın yönetmeliği kapsamındadır.
- Soğutma devrelerinde pompa eğrisi chiller basınç kaybıyla birlikte değerlendirilir; kapalı devrede statik yükseklik hesaba girmez.
- Kaplinli pompalarda hizalama ve şase titreşim sönümü devreye almanın parçasıdır.
Montaj ve emme hattı kuralları
Santrifüj pompa arızalarının büyük bölümü emme hattında başlar. Basma tarafı hata affeder; emiş tarafı affetmez. Aşağıdaki şema en yaygın ve en görünmez emiş hatasını gösteriyor: yanlış redüksiyonla oluşan hava cebi.
Şema 5. Emme hattındaki her hava cebi pompanın debisini düşürür ve düzensiz çalıştırır. Redüksiyonun düz yüzü üstte kalır, hat pompaya doğru yükselir; böylece hava pompaya doğru süpürülür ve dışarı atılır.
Emme hattı bir çap büyük ve kısa
Emiş ağzından bir çap büyük boru, en az dirsek ve pompaya doğru hafif eğimle döşenir. Emme hattında küresel vana dışında kısıcı eleman bulunmaz.
Pislik tutucu ve dip klape
Pislik tutucu emiş tarafında, temizlenebilecek bir konumdadır. Su seviyesi pompanın altındaysa hattın başına dip klapesi konur; böylece hat dolu kalır ve her kalkışta gövde doldurulmaz.
Pompa suyla dolmadan çalıştırılmaz
Santrifüj pompa hava basamaz. İlk çalıştırmada gövde ve emme hattı tapadan doldurulur, hava alınır. Kendinden emişli tiplerde bile gövde en az bir kez doldurulur.
Basma tarafına çekvalf, manometre, vana
Sırayla çekvalf, manometre ve kesme vanası. Çekvalf su darbesini ve geri dönüşü keser; manometre çalışma noktasını gözle izlemenin tek yoludur.
Titreşimi ayırın
Pompa şaseye titreşim takozlarıyla oturur; emiş ve basma hatlarında kauçuk kompansatör veya esnek bağlantı kullanılır. Boru ağırlığı pompa flanşına bindirilmez, askıya alınır.
Dönüş yönü kontrolü
Trifaze motorlarda ilk çalıştırmada dönüş yönü gövdedeki okla karşılaştırılır. Ters dönen santrifüj pompa su basar ama debisi ve basıncı yarıya yakın düşer; "pompa küçük geldi" şikâyetinin klasik sebebidir.
Ses, titreşim, düşen debi: arıza teşhisi
| Belirti | En olası sebep | İlk kontrol |
|---|---|---|
| Çalışıyor, su basmıyor | Gövde hava dolu, dip klape kaçırmış, emme hattı hava alıyor, ters dönüş | Gövdeyi doldurun; emme bağlantılarını sıkın; trifazede dönüş yönüne bakın |
| Debi ve basınç düştü | Ters dönüş, çark aşınmış (kum), filtre tıkalı, kısmen kapalı vana | Manometreyi eğriyle karşılaştırın; süzgeci temizleyin |
| Çakıl sesi, düzensiz basma | Kavitasyon: emme hattı dar, emme yüksekliği fazla, su sıcak | Emiş tarafını büyütün, pompayı suya yaklaştırın; basma vanasını kısmak çözüm değildir |
| Uğultu, titreşim | Rulman, çarkta dengesizlik, hizasız kaplin, gevşek şase | Motoru pompadan ayırıp dinleyin; kaplin hizasını ölçün |
| Milden su damlıyor | Salmastra aşınmış; mekanik salmastra kuru çalışmış | Yumuşak salmastrada somun sıkılır; mekanik salmastra değişir |
| Motor ısınıyor, sigorta atıyor | Eğrinin sağ ucunda çalışma (aşırı debi), sıkışmış çark, faz kaybı | Akımı ölçün; basma vanasını kısıp akımın düştüğünü görün |
| Kısa aralıklarla açılıp kapanıyor | Hidroforda tank havası boş, şalter bandı dar | Genleşme tankı hava basıncını kontrol edin |
Manometre ve ampermetre, iki dakikada teşhis
Basma vanasını yavaşça kapatıp manometreyi okuyun: kapalı vana basıncı eğrinin sıfır debideki değerinden belirgin düşükse çark aşınmış veya dönüş terstir. Vanayı açtıkça akım yükselir; etiket akımına eğrinin sağ ucundan önce ulaşıyorsa pompa tesisata göre büyüktür ve vana kısılarak veya devir düşürülerek çalışma noktası BEP'e çekilir.
Sık sorulan sorular
Santrifüj pompa nasıl çalışır?
Motor kanatlı bir çarkı döndürür; çarkın merkezine giren su merkezkaç kuvvetiyle dışa savrulur ve hız kazanır. Çarkı saran salyangoz gövde veya sabit kanatlı difüzör, genişleyen kesitinde bu hızı basınca çevirir. Basınç çarkta değil gövdede oluşur; devir düşerse basınç devrin karesiyle azalır.
Santrifüj pompa ile periferik pompa arasındaki fark nedir?
Periferik pompa da santrifüj ailesindendir ama yıldız biçimli çarkı suyu kanal boyunca defalarca hızlandırır; çok küçük debide tek çarkla yüksek basınç üretir. Ev tipi hidroforlarda yaygındır. Karşılığında kum ve kireçle kolay kilitlenir ve verimi klasik santrifüj çarktan düşüktür.
Santrifüj pompa kendi kendine emer mi?
Standart santrifüj pompa emmez; gövdesi suyla dolu olmalı ve emiş ağzında pozitif basınç bulunmalıdır. Su seviyesi pompanın altındaysa jet (ejektörlü) kendinden emişli tip kullanılır veya emme hattının başına dip klapesi konarak hat sürekli dolu tutulur. Her iki durumda da pratik emme sınırı 7–8 metredir.
Pompa eğrisi nasıl okunur?
Yatay eksen debi, düşey eksen basma yüksekliğidir; eğri debi arttıkça basıncın düştüğünü gösterir. Tesisatın istediği debi ve basınç eğri üzerinde çalışma noktasını verir. Verim eğrisinin tepe noktası BEP'tir; çalışma noktası BEP'in yakınında kalmalıdır. Etiketteki azami debi ve azami basınç aynı anda elde edilemez.
Kavitasyon nedir, nasıl önlenir?
Emiş basıncı buhar basıncının altına inince su çarkın girişinde kaynar; kabarcıklar yüksek basınç bölgesinde çökerek çark yüzeyini oyar. Sesi çakıl sesidir. Önlemi emiş tarafındadır: daha büyük emme borusu, daha az emme yüksekliği, temiz filtre, sıcak suda pompayı depo seviyesinin altına koymak. Basma vanasını kısmak sebebi gidermez.
Trifaze pompa ters dönerse ne olur?
Pompa çalışır ve bir miktar su basar, ancak debi ve basınç belirgin şekilde düşer, akım normalden farklı olur. "Pompa küçük geldi" şikâyetlerinin klasik sebebidir. İlk çalıştırmada dönüş yönü gövdedeki okla karşılaştırılır; ters ise iki faz yer değiştirilir.
Çok kademeli pompa ne demek?
Aynı mil üzerinde üst üste dizilmiş çark ve difüzör çiftleridir; her kademe suyun basıncını bir miktar artırır ve toplam basma yüksekliği kademe sayısıyla büyür. Aynı debide daha yüksek basınç istendiğinde tek çarkı büyütmek yerine kademe eklenir. Hidrofor paketleri ve derin kuyu pompaları bu tiptir.
Pompa milinden su damlıyor, normal mi?
Yumuşak salmastralı pompalarda dakikada birkaç damla normaldir ve salmastra soğutmasının işaretidir; damlama artarsa salmastra somunu ölçülü sıkılır. Mekanik salmastralı pompa hiç damlatmamalıdır; damlatıyorsa salmastra aşınmış veya kuru çalışmadan hasar görmüştür ve değiştirilir.
- Santrifüj pompa
- Çark
- Pompa eğrisi
- BEP
- Kavitasyon
- NPSH
- Periferik pompa
- Jet pompa
Çalışma noktanızı birlikte belirleyelim
Debi, basma yüksekliği, su kaynağının konumu ve akışkan bilgisini iletirseniz teknik ekibimiz eğri üzerinde çalışma noktasını işaretleyip uygun tipi belirler. Tüm modelleri su pompaları kategorisinde inceleyebilirsiniz.
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır. Yangın pompası seçimi, trifaze motor bağlantısı ve endüstriyel devre projelendirmesi yalnızca yetkili kişi ve firmalar tarafından yapılmalıdır.



