
Tesisat rehberi · Sanal Tesisat teknik ekibi
Kompansatör, boru hattındaki ısıl uzama, titreşim ve hizalama kaçıklığını kendi esnek gövdesinde karşılayarak boruyu, bağlantıları ve cihazları gerilmeden koruyan esnek bağlantı elemanıdır. Borular yaşayan yapılardır: ısınınca uzar, soğuyunca kısalır, pompa çalışınca titrer. Bu hareket bir yerde karşılanmazsa flanş contası kaçırır, kaynak çatlar, askı kopar ve pompanın sesi bütün binaya yayılır. Bu rehberde kompansatörün ne yaptığını, kauçuk ile metal körüklü tiplerin nerede ayrıldığını, boru genleşmesinin nasıl hesaplandığını, sabit nokta ve bağ çubuğunun neden vazgeçilmez olduğunu ve en sık montaj hatalarını hareketli şemalarla anlatıyoruz.
Kısaca özet
- Kompansatör hareketi karşılar, kuvveti değil. Basınç altındaki körük boruları birbirinden itmeye çalışır; bu kuvveti bağ çubukları veya sabit noktalar taşır. Sabit nokta olmayan eksenel kompansatör bir işe yaramaz, hatta hattı açar.
- Pompa çıkışında kauçuk, sıcak hatta metal. Kauçuk kompansatör titreşimi neredeyse tamamen keser ama 100–120 °C'nin üstünde ve buharda kullanılmaz; metal körük yüksek sıcaklığa dayanır ama titreşimi kauçuk kadar sönümlemez.
- Uzama hesaplanır, tahmin edilmez: ΔL = L × α × ΔT. 100 m çelik boru 100 °C ısınınca 12 cm, aynı uzunlukta PPR boru 50 °C ısınınca 75 cm uzar.
- Kompansatör doğal boyunda, yüksüz takılır. Boruyu hizalamak için gerilen veya sıkıştırılan kompansatör, hareket kapasitesini montajda harcar.
İçindekiler
Kompansatör nedir, ne işe yarar?
Kompansatör (genleşme parçası, esnek bağlantı), boru hattına iki flanş veya rakor arasında yerleştirilen, kauçuk küre veya metal körük gövdeli, boyca ve yanca esneyebilen bir bağlantı parçasıdır. Rijit borunun taşıyamadığı hareketi kendi üzerine alır. Bu hareketin dört kaynağı vardır: ısıl genleşme, pompa ve cihaz titreşimi, deprem ve yapı hareketi, montaj kaçıklığı.
Şema 1. 12 santimetre az görünür; ama uzamayı engelleyen bir çelik boru, sabit noktalara tonlarca kuvvetle bastırır. Kompansatör bu kuvveti oluşmadan, hareketi serbest bırakarak karşılar.
Isıl genleşmeyi karşılar
Sıcak su, buhar, kızgın yağ hatlarındaki boyca değişimi körük içinde toplar. Uzun düz hatlarda her 30–60 metreye bir kompansatör konur.
Titreşimi sönümler
Pompa, chiller, kompresör ve brülörün titreşimini boruya geçirmez; hem ses hem yorulma önlenir. Pompa çıkışındaki kauçuk kompansatörün asıl işi budur.
Sismik hareketi taşır
Deprem derzlerini geçen ve farklı bloklara bağlanan hatlarda bina hareketini karşılar; yangın hatlarında mevzuat gereğidir.
Kaçıklığı tolere eder
Pompa flanşı ile boru flanşı arasındaki birkaç milimetrelik hizalama hatasını yutar. Bu bir izin değil sınırdır: kompansatör hizalama aracı olarak kullanılmaz.
Nasıl çalışır? Sabit nokta, kılavuz ve ön gerilme
Kompansatör tek başına bir sistem değildir; boru hattındaki sabit noktalar ve kılavuzlarla birlikte çalışır. Sabit nokta (ankraj), boruyu yapıya rijit bağlayan ve hareketin sınırını belirleyen destektir. Kılavuz, borunun yalnızca eksen boyunca kaymasına izin veren, yanlara sapmasını ve burkulmasını önleyen destektir. Eksenel kompansatör iki sabit nokta arasına, kılavuzlarla hizalanmış olarak konur; borunun o iki nokta arasındaki bütün uzaması kompansatörde toplanır.
Şema 2. Sabit nokta yoksa boru uzamasını kompansatöre değil, en zayıf halkaya taşır: bir dirseğe, bir flanşa ya da pompa gövdesine. Kılavuz yoksa boru uzarken eksenden kaçar ve körüğü yana yatırır.
Ön gerilme: kompansatörü ortada çalıştırmak
Sıcak hat için seçilen eksenel kompansatör, soğuk montajda hesaplanan uzamanın yaklaşık yarısı kadar açılmış olarak takılır. Sistem ısınınca körük doğal boyundan geçip diğer yarıyı kullanır. Böylece kapasitenin tamamı tek yönde harcanmaz ve körük ömrü uzar. Ön gerilme miktarı üretici tablosuna göre belirlenir, gözle yapılmaz.
Kauçuk mu, metal körüklü mü? Kompansatör tipleri
Gövde malzemesi kompansatörün sınıfını belirler. Kauçuk kompansatör, kord bezi takviyeli EPDM veya NBR küre gövdelidir; titreşimi ve sesi kesmede rakipsizdir, kaçıklığı toleranslıdır, ama sıcaklık ve basınç sınırı düşüktür. Metal körüklü kompansatör, ince paslanmaz sacdan şekillendirilmiş dalgalı körüktür; yüksek sıcaklık, basınç ve buharda çalışır, ama titreşimi kauçuk kadar sönümlemez ve hareket yönü tasarımla sınırlıdır.
Şema 3. Kauçuk küre elastik davranır ve titreşim enerjisini ısıya çevirir; metal körük ise elastik ama sönümsüzdür. Sessizlik isteniyorsa pompa çıkışında kauçuk kompansatör tercih edilir.
Kauçuk kompansatör
EPDM (su, ısıtma, soğutma) veya NBR (yağ, yakıt) küre gövde, flanşlı veya dişli. Pompa ve chiller çıkışı, kazan dairesi. Sıcaklık sınırı 100–120 °C. Kauçuk kompansatörler
Metal körüklü, eksenel
Paslanmaz körük, boy yönündeki hareketi karşılar. Sıcak su ana hatları, buhar, kızgın yağ. Sabit nokta ve kılavuz zorunlu. Eksenel kompansatörler
Metal körüklü, yanal ve açısal
Bağ çubuklu; körük yalnızca yana kayar veya bir eksende döner. Hattın yön değiştirdiği köşeler, büyük uzamaların iki-üç kompansatörle karşılandığı sistemler. Metal kompansatörler
Yangın ve sismik kompansatör
Yangın pompası çıkışı ve deprem derzi geçişleri için sertifikalı, çoğunlukla örgülü paslanmaz veya kauçuk gövdeli. Standart kompansatör yangın hattında kabul edilmez.
| Özellik | Kauçuk (EPDM / NBR) | Metal körüklü (paslanmaz) |
|---|---|---|
| Sıcaklık sınırı | ≈ 100–120 °C (EPDM), NBR daha düşük | 300 °C ve üzeri, buhar dahil |
| Basınç sınırı | Genellikle PN10–PN16 | PN16–PN40 ve üzeri |
| Titreşim sönümü | Çok iyi | Sınırlı |
| Hareket | Eksenel + yanal + açısal, küçük miktarlarda hepsi | Tasarıma göre tek eksen; büyük miktarlar |
| Kaçıklık toleransı | İyi | Düşük; hizalama şart |
| Ömür | Ozon, UV ve sıcaklıkla yaşlanır | Yorulma çevrimiyle sınırlı, doğru montajda uzun |
| Tipik yer | Pompa, chiller, fan coil kolonu, hidrofor | Kazan çıkışı, buhar, uzun sıcak su hattı, endüstri |
Örgülü flex hortum kompansatör değildir
Paslanmaz örgülü esnek hortumlar hizalama kolaylığı ve küçük titreşim için kullanılır; ısıl uzamayı karşılamak üzere tasarlanmamıştır ve eksen yönünde neredeyse hiç esnemez. Pompa çıkışında sesi kesmek için kauçuk kompansatör, uzun sıcak hatta uzamayı almak için metal körük gerekir; ikisinin de yerine flex hortum konmaz.
Boru genleşmesi nasıl hesaplanır?
ΔL = L × α × ΔT
L boru uzunluğu (m), α malzemenin ısıl genleşme katsayısı (mm/m·°C), ΔT montaj sıcaklığı ile işletme sıcaklığı arasındaki fark (°C). Sonuç milimetredir. Örnek: 60 m çelik sıcak su hattı, montaj 15 °C, işletme 85 °C: 60 × 0,012 × 70 = 50 mm. Bu değere üretici kataloğunda eksenel hareket kapasitesi en az 50 mm olan (uygulamada güvenlik payıyla 60–70 mm) kompansatör seçilir ve yaklaşık 25 mm ön gerilmeyle takılır.
| Malzeme | α (mm/m·°C) | 100 m · ΔT 50 °C | Not |
|---|---|---|---|
| Çelik (siyah, galvaniz) | 0,012 | 60 mm | Kazan dairesi ve kolonların standardı |
| Paslanmaz çelik | 0,016 | 80 mm | Çelikten %30 fazla uzar |
| Bakır | 0,017 | 85 mm | Uzun hatlarda dirsek ve omega kullanılır |
| PPR | 0,15 | 750 mm | Çeliğin 12 katı; sabit-kayar askı planı şart |
| PPR kompozit (alüminyum katmanlı) | 0,03–0,05 | 150–250 mm | Sıcak su hatlarında PPR yerine tercih sebebi |
| PE / PE-X | 0,15–0,20 | 750–1.000 mm | Şap içinde ve kısa devrelerde sorun olmaz |
Plastik boruda kompansatör yerine "L" ve "U"
PPR ve PE hatlarında uzama o kadar büyüktür ki körüklü kompansatör ekonomik olmaz; hat, dirseklerle oluşturulan L ve U parçalarının esnemesiyle kendi genleşmesini karşılar. Bu bir hesaptır: esneme kolunun uzunluğu üretici tablosundan, sabit ve kayar askıların yeri projeden gelir. Metal kompansatörün asıl yeri çelik ve bakır hatlardır.
Hangi hatta hangi kompansatör?
Seçim beş veriyle yapılır: akışkan ve sıcaklığı, işletme basıncı, hareketin tipi ve miktarı, bağlantı biçimi ve varsa mevzuat şartı. Aşağıdaki seçici en yaygın altı durumu kapsar.
Hattınızı seçin, uygun kompansatörü görün
Uygulamaya göre tip, sınır değerler ve dikkat noktası.
- Pompanın hem emiş hem basma tarafına konur; tek taraf titreşimi diğer taraftan geçirir.
- Bağ çubukları (tie rod) olmadan takılan kauçuk kompansatör basınç altında uzar ve boruları iter.
- Pompa mutlaka titreşim takozunda olmalı; kompansatör takozun yerini tutmaz. Bkz. hidrofor rehberi.
- Kompansatör bir sabit noktaya yakın, kılavuzlar üretici tablosundaki mesafede konur.
- İki sabit nokta arasına birden fazla eksenel kompansatör konmaz; hareket paylaşılamaz.
- Kolonlarda kat geçişlerinde de uzama vardır; düşey hatlar ayrı hesaplanır.
- Astarlı kompansatör ters takılırsa astar körüğün içine katlanır ve körük yırtılır.
- Buhar hattında kompansatörün altında kondens birikmemeli; düşük noktaya kondenstop konur.
- Ön gerilme ve sabit nokta kuvvetleri projede hesaplanır; sahada tahminle takılmaz.
- Chiller üreticisi genellikle giriş-çıkışta esnek bağlantı ister; garanti şartı olabilir.
- Kompansatör gövdesi yalıtımın dışında kalırsa yoğuşma damlar ve flanş cıvataları paslanır.
- Glikollü devrede EPDM uyumludur; yağ katkılı akışkanda NBR seçilir.
- Sertifikasız kompansatör yangın tesisatı kabulünde ret sebebidir.
- Ürünleri yangın tesisat ürünleri kategorisinden sertifika bilgisiyle seçin.
- Montaj ve devreye alma yetkili yangın firması tarafından yapılır.
- Derz genişliği ve beklenen deplasman yapı projesinden alınır; kompansatör buna göre seçilir.
- Eksenel kompansatör deprem derzinde kullanılmaz; yanal hareketi taşıyamaz.
- Derzin iki tarafında kılavuz veya sabit nokta bulunur; hat askıda serbest bırakılmaz.
Montaj kuralları ve basınç itmesi
Kompansatör montajının en yanlış anlaşılan noktası basınç itmesidir. Basınç altındaki körük veya kauçuk küre, iç kesitiyle basıncın çarpımı kadar bir kuvvetle iki ucundaki boruları birbirinden itmeye çalışır. DN100 bir hatta 6 bar basınç, körük etkin alanı üzerinden yüzlerce kilogramlık bir kuvvet üretir. Bu kuvveti ya bağ çubukları ya da sabit noktalar taşır; ikisi de yoksa kompansatör açılır, borular ayrılır.
Şema 4. Bağ çubukları eksenel hareketi kısıtlar; bu yüzden eksenel uzamayı almak için seçilen kompansatörde bağ çubuğu değil, sabit nokta kullanılır. Pompa çıkışındaki kauçuk kompansatörde ise eksenel hareket beklenmez, çubuk takılır.
Doğal boyunda, yüksüz takın
Kompansatör boruları hizaya getirmek için gerilmez, sıkıştırılmaz, bükülmez. Flanşlar paralel ve eş eksenli değilse önce boru düzeltilir. Montajda harcanan her milimetre, işletmede eksilen kapasitedir.
Bir tarafı sabit, diğer tarafı kılavuzlu
Eksenel kompansatör sabit noktaya yakın ve kılavuzlarla hizalı konur. Her iki tarafı da serbest bırakılan kompansatör hareket yerine boru ağırlığını taşır ve yana yatar.
Akış yönüne ve etikete uyun
İç astarlı metal kompansatörlerde ok akış yönünü gösterir. Kauçuk kompansatörlerde yön yoktur ama basınç sınıfı ve sıcaklık etiketi kontrol edilir.
Flanşları çapraz sırayla, kademeli sıkın
Kauçuk kompansatörde flanş yüzü contanın kendisidir; ek conta konmaz. Cıvatalar çapraz sırayla üç kademede üretici torkuna sıkılır; aşırı sıkma kauçuk dudağı keser.
Nakliye kilitlerini montajdan sonra sökün
Metal körüklü kompansatörler taşıma sırasında körüğü koruyan geçici çubuklarla gelir. Bunlar montaj bitince sökülür; unutulursa kompansatör rijit bir boru parçasına dönüşür.
Yalıtım ve erişim
Sıcak ve soğuk hatlarda kompansatör yalıtılır ama yalıtım hareketi engellemez; körük üstüne sert yalıtım sarılmaz. Yıllık kontrol için erişim bırakılır.
Hasar belirtileri ve değişim zamanı
Şema 5. Kauçuk kompansatör yavaş bozulur ve belirti verir; metal körük çoğunlukla yorulma çatlağıyla aniden kaçırır. Yıllık gözle kontrol ikisi için de en ucuz sigortadır.
| Belirti | Sebep | Yapılacak |
|---|---|---|
| Kauçuk gövdede balon, şişkinlik | Kord bezi kopmuş; basınç veya sıcaklık sınırı aşılmış | Hemen değiştirin; patlama riski |
| Yüzeyde kılcal çatlaklar, sertleşme | Ozon, UV, sıcaklıkla yaşlanma | Planlı değişim; sızıntı başlamadan |
| Flanş dudağından terleme | Aşırı sıkma, ek conta kullanımı, yaşlanma | Torku kontrol edin; ek conta varsa çıkarın; sürüyorsa değişim |
| Kompansatör açılmış, uzamış | Bağ çubuğu yok, basınç itmesi | Bağ çubuklu modelle değiştirin; sabit noktaları kontrol edin |
| Kompansatör yana yatmış | Kılavuz yok, boru ağırlığı üzerinde | Askı ve kılavuz ekleyin; hasar görmüşse değiştirin |
| Metal körükte deforme dalga, sızıntı | Yorulma, aşırı hareket, ters akış (astarlı) | Değişim; hareket kapasitesi ve montaj yönü yeniden kontrol |
| Pompa sesi hâlâ kolonda | Tek tarafa kompansatör, takoz yok, boru duvara temas ediyor | İki tarafa kompansatör, takoz, boru geçişlerinde yalıtım |
Kompansatör hangi sıklıkla değişir?
Sabit bir süre yoktur; ömrü sıcaklık, basınç, ozon ve çevrim sayısına bağlıdır. Yılda bir gözle kontrol yeterlidir: balon, çatlak, sertleşme veya flanşta ıslaklık görüldüğünde değişir. Kazan dairesindeki kauçuk kompansatörler, dış ortamdaki ve sürekli sıcak çalışanlardan daha uzun ömürlüdür.
Sık sorulan sorular
Kompansatör ne işe yarar?
Boru hattındaki ısıl uzama, titreşim, deprem hareketi ve montaj kaçıklığını esnek gövdesinde karşılar; rijit boru, flanş, kaynak ve cihazların bu hareketten gerilmesini önler. Pompa çıkışında sesi ve titreşimi keser, uzun sıcak hatlarda uzamayı toplar.
Kauçuk kompansatör ile metal kompansatör arasındaki fark nedir?
Kauçuk kompansatör EPDM veya NBR küre gövdelidir; titreşimi çok iyi sönümler, kaçıklığı tolere eder, ama 100–120 °C'nin üstünde ve buharda kullanılmaz. Metal körüklü kompansatör paslanmaz körüktür; yüksek sıcaklık ve basınçta çalışır, büyük uzamaları karşılar, ama titreşimi kauçuk kadar sönümlemez ve hizalama ister.
Boru genleşmesi nasıl hesaplanır?
ΔL = L × α × ΔT. Çelik için α 0,012 mm/m·°C: 60 m hat, 70 °C fark → 50 mm. PPR için α 0,15 mm/m·°C; aynı hat 630 mm uzar. Plastik hatlarda kompansatör yerine dirsekli L ve U parçalarıyla esneme sağlanır.
Kompansatörde bağ çubuğu neden gerekir?
Basınç altındaki körük veya kauçuk küre, iki ucundaki boruları birbirinden itmeye çalışır; DN100 hatta 6 bar basınç yüzlerce kilogramlık kuvvet üretir. Bağ çubukları bu kuvveti taşır ve kompansatörün yalnızca hareketi karşılamasını sağlar. Eksenel uzama almak için seçilen kompansatörde bağ çubuğu yerine sabit noktalar kullanılır.
Pompa çıkışında kompansatör şart mı?
Sessizlik ve bağlantı ömrü isteniyorsa evet. Pompanın hem emiş hem basma tarafına bağ çubuklu kauçuk kompansatör konur; tek taraf titreşimi diğer taraftan geçirir. Kompansatör titreşim takozunun yerini tutmaz; pompa ayrıca takoza oturur.
Sabit nokta ve kılavuz nedir?
Sabit nokta boruyu yapıya rijit bağlayan destektir; hareketin sınırını belirler. Kılavuz, borunun yalnızca ekseni boyunca kaymasına izin verip yana sapmasını önler. Eksenel kompansatör iki sabit nokta arasında, kılavuzlarla hizalanmış çalışır; bunlar olmadan uzama kompansatöre değil en zayıf bağlantıya gider.
Kompansatör ne kadar sürede değişir?
Sabit bir süre yoktur. Yılda bir gözle kontrol edilir; kauçukta balonlanma, çatlak, sertleşme veya flanşta sızıntı, metal körükte deforme dalga veya ıslaklık görüldüğünde değişir. Sıcak ve dış ortamda çalışan kauçuk kompansatörler daha erken yaşlanır.
Örgülü flex hortum kompansatör yerine kullanılabilir mi?
Kullanılmaz. Örgülü paslanmaz hortum hizalama ve küçük titreşim içindir; eksen yönünde neredeyse esnemez ve ısıl uzamayı karşılamaz. Pompa sesi için kauçuk kompansatör, sıcak hat uzaması için metal körük gerekir.
- Kompansatör
- Kauçuk kompansatör
- Metal körük
- Eksenel
- Sabit nokta
- Bağ çubuğu
- Isıl genleşme
- Titreşim
Hattınız için kompansatör seçimini birlikte yapalım
Boru malzemesi, çap, uzunluk, işletme sıcaklığı ve basıncını iletirseniz teknik ekibimiz uzama hesabını yapıp uygun tipi, hareket kapasitesini ve sabit nokta yerleşimini önerir. Tüm tipleri kompansatör kategorisinde karşılaştırabilirsiniz.
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır. Buhar hatları, yangın tesisatı ve sismik geçişlerde kompansatör seçimi, sabit nokta hesabı ve montaj yalnızca yetkili proje ve uygulama firmaları tarafından yapılmalıdır.



