Kompansatör Nedir? Ne İşe Yarar? Tesisatta Genleşme ve Titreşim Rehberi
Binaların ve endüstriyel tesislerin boru hatları, tıpkı yaşayan bir organizma gibi sürekli hareket halindedir. Isınan borular uzar, soğuyanlar kısalır; pompalar ise sisteme sürekli bir titreşim yayar. Peki, bu hareketler tesisata zarar vermeden nasıl sönümlenir? İşte bu noktada kompansatör nedir sorusu devreye girer. Boru hatlarının emniyet supabı sayılan kompansatörleri tüm detaylarıyla inceliyoruz.
Kompansatör Nedir? Genel Tanım
Kompansatör nedir sorusuna en yalın mühendislik tanımıyla; boru hatlarında ısıl genleşme, büzülme, titreşim ve mekanik hareketlerden kaynaklanan gerilmeleri üzerine alarak sistemi koruyan esnek bağlantı elemanıdır, diyebiliriz.
Borular, içinden geçen akışkanın sıcaklığına bağlı olarak boyca değişim gösterir. Örneğin; 100 metrelik bir çelik boru hattı, sıcaklık 100°C arttığında yaklaşık 12 cm uzar. Eğer bu uzama kompanse edilmezse (yani karşılanmazsa), borular bükülür, flanşlar sızdırır ve pompa bağlantıları kopabilir.
Kompansatör Ne İşe Yarar? Temel Görevleri
Bir mekanik projede kompansatör ne işe yarar? Bu ekipmanın sistemde üstlendiği 4 ana kritik görev bulunmaktadır:
- Isıl Genleşmeyi Absorte Eder: Sıcak su, buhar veya kızgın yağ hatlarındaki boyca uzamayı kendi körüğü içine hapseder.
- Titreşimi Sönümler: Pompa, kompresör ve brülör gibi cihazların yarattığı mekanik titreşimin boru hattına yayılmasını ve gürültü oluşmasını engeller.
- Sismik Hareketleri Karşılar: Deprem veya bina çökmeleri sırasında oluşan eksenel ve yanal hareketleri absorbe ederek hattın kırılmasını önler.
- Eksenel Kaçıklıkları Giderir: Boru montajı sırasında oluşabilecek küçük imalat ve hizalama hatalarını tolere eder.
Metal Körüklü Kompansatör Nedir?
Mekanik tesisatta en sık kullanılan tür olan metal körüklü kompansatör, genellikle paslanmaz çelik sacın (AISI 304, 316L veya 321) körük (bellows) formuna getirilmesiyle üretilir.
Teknik Özellikleri:
- Yüksek Basınç Dayanımı: Metal yapısı sayesinde PN16, PN25 ve daha yüksek basınç sınıflarında güvenle çalışır.
- Sıcaklık Direnci: -80°C ile +1100°C arasındaki ekstrem sıcaklıklarda dahi elastikiyetini korur.
- EJMA Standartları: Kaliteli bir metal kompansatör, uluslararası genleşme derzleri üreticileri birliği olan EJMA (Expansion Joint Manufacturers Association) standartlarına göre tasarlanmalıdır.
Profesyonel İpucu: Metal körüklü modellerde körüğün içinden geçen akışkanın sürtünmesini azaltmak ve türbülansı önlemek için içten layner (liner) kullanımı önerilir.
Eksenel Kompansatör: Standart Çözüm
Boru hattı boyunca oluşan sadece "ileri-geri" yönlü hareketleri almak için tasarlanmıştır. Boru hattının düz bir hat üzerinde uzayıp kısalması durumunda kullanılır.
Montajda Dikkat Edilmesi Gerekenler:
- Boru hattı üzerinde mutlaka sabit noktalar ve kayıcı yataklar (klavuzlar) belirlenmelidir.
- Kompansatör, iki sabit nokta arasına yerleştirilmeli ve genleşme hesabı doğru yapılmalıdır.
Kauçuk Kompansatör: Titreşimin Düşmanı
Halk arasında "lastik kompansatör" olarak da bilinen bu modeller, körük kısmının özel elastomerlerden (EPDM, NBR, Neopren vb.) üretildiği tiplerdir.
Neden Kauçuk Kompansatör Kullanılmalı?
- Mükemmel Titreşim İzolasyonu: Metal modellere göre sesi ve titreşimi sönümleme kapasitesi çok daha yüksektir.
- Yanal Hareket Kabiliyeti: Sadece eksenel değil, her yöne esneme yapabilir.
- Korozyon Direnci: Akışkan metal körüğe zarar verecek nitelikteyse, kauçuk malzeme korozyonu engeller.